تایپ صحیح فارسی

نویسنده: عابدی تایپ متن تاریخ انتشار: 1404/12/1 ساعت 09:00:00 بازدید: 88 امتیاز 0 از 0 نظر

این مقاله حاصل چند سال تجربه شخصی بنده (حمید رضا مجله اینترنت مقاله ذیل، که در شماره نوزدهم نیرومند) در زمینه تایپ، طراحی و چاپ نشریات مختلف می باشد. خواندن این مقاله را به تمامی تایپیستها و کلا همه افرادي که با کامپیوتر (و در نتیجه، با تایپ) سر و کار دارند، پیشنهاد میکنم.

صفحات اسکن شده مجله از اینجا قابل دسترسی است و متن مقاله در ادامه آمده است. توجه :براي اصلاح کیبورد خود، از هر ویندوزي که استفاده میکنید، به مطلب زیر مراجعه کنید: 

پس از نصب فایلها، ویندوز خود را ریست کنید تا کیبورد شما به حالت استاندارد تبدیل شود.

اصول حیاتی و استانداردهای نانوشته در تایپ فارسی

به عنوان یک فارسی زبان، غیر ممکن است که روزانه با کلمات و متنهاي فارسی برخورد نکنیم! اگر به وبگردي علاقه داشته باشید و یا روزنامه خوان باشید، شاید روزانه صدها خط متن فارسی را مرور کنید. یکی از دلایلی که خط فارسی، مورد علاقه بسیاري از جهانیان، به خصوص علاقه مندان به ادب و هنر است، زیبایی آن و پرقاعده بودن آن است.

اگر با خوشنویسی آشنایی اجمالی داشته باشید، حتما حرف بنده را تصدیق می فرمایید. کوچکترین تغییري در فاصله ها، قوصها و .. زیبایی اصلی این زبان شیرین را تداعی نخواهد کرد. شاید باور نکنید، اما تایپ فارسی نیز مانند خوشنویسی، داراي قواعد بسیاری ست. همانطور که اگر یک خوشنویس به طور مثال، فاصله بین دو حرف یا دو کلمه را رعایت نکند، خط او از دید استادان، داراي جایگاه مناسبی نیست، یک تایپیست نیز در صورت رعایت نکردن قواعد و قوانین تایپ فارسی، از دید دیگران، تایپیست ماهري نیست. قصد داریم در این مقاله، نکاتی واجب و به قول من، "حیاتی" در تایپ فارسی را مرور کنیم. البته این مقاله تجربه شخصی من از مطالعه دقیق متون فارسی و زیر ذرهبین قرار دادن تایپ ماهرترین تایپیست ها است.

راستش را بخواهید، دلیل نوشتن این مقاله، این است که حقیقتا از دیدن مطالب تایپ شده به دست یک تایپیست ناماهر، در مجلات، روزنامه ها و صفحات وب، به شدت ناراحت می شوم و گاهی هم جوش صاحب مقاله را میخورم! گفتم شاید این مقاله، عاملی براي تایپ صحیح همه فارسی زبانان و در نهایت کمتر شدت جوش خودم باشد.

الفبای تمرکز؛ چگونه بدون نگاه به مانیتور بی‌غلط تایپ کنیم؟

خوب، شروع میکنیم؛ املاي صحیح کلمات:

شاید (حتما) مهمترین موضوع در تایپ فارسی، رعایت املاي صحیح کلمات است. هر فارسی زبانی از خواندن مطلبی که داراي غلط هاي املایی متعدد است، ناراحت میشود و حتی شاید نسبت به یک مقاله مهم، به دید مقالهاي ساده و بی مصرف نگاه کند.

اما بحث ما در این مورد، مربوط به این نیست که شما به طور مثال ندانید "اسراف" را باید با "س" بنویسید یا با "ص"، بلکه ما قصد داریم این نکته را یادآور شویم که یک تایپیست ماهر، "اسراف" را نمینویسد: "اسارف". به عبارت دیگر، غلط هاي املایی اي منظور ماست که بر اثر اشتباه تایپیست رخ می دهد.

در مثال بالا تایپیست ما، به جاي آنکه ابتدا کلید حرف "ر" را فشار دهد و بعد، کلید حرف "ا" را، در اثر تایپ سریع، ابتدا کلید "ا" را فشرده و بعد، کلید حرف "ر" را.
براي اینکه چنین مشکلاتی پیش نیاید، تایپیست مجبور است تمام حواس خود را کاملا روي متن و صفحه کلید متمرکز کند.

در این صورت حتما به اشتباهات خود در حین تایپ، پی خواهد برد. البته این، مستلزم تمرین و تکرار در تایپ است، اگر عمل تایپ، برایتان به یک موضوع عادي تبدیل شود، در حین تایپ دقیقا متوجه خطاي خود خواهید شد و بعد به مانیتور که نگاه
میکنید، میبینید، بله، خطایی رخ داده است.

اگر بتوانید این کار (یعنی متمرکز شدن روي متن) را انجام دهید، هرگز نیازي به نگاه کردن به مانیتور نیست. البته انسان جایز الخطاست و گاها خطاي خود را هم متوجه نمیشود، همانطور که ممکن است بارها در صحبت کردن، یک کلمه را به صورت نادرست تکرار کنید و خودتان هم متوجه نشوید (و در آخر اطرافیان به شما تذکر بدهند)، در تایپ کردن نیز ممکن است.

پس بد نیست بعد از تایپ هر چند کلمه، به خصوص در مواقعی که شک میکنید، به مانیتور نگاه کنید تا متوجه اشتباه خود بشوید. از قابلیت غلط یاب ورد استفاده کنید (که پیشنهاد میکنیم حتما همین کار را کنید)، از نرم افزارهاي قدرتمندي مانند ورد استفاده کنید چون به سادگی با یک نگاه گذرا، متوجه غلط هاي املایی خود خواهید شد. چرا که این نرم افزار با گنجاندن غلط یابت املایی فارسی، غلطهاي املایی (که جابه جا شدن حروف آن کلمه، حتی کلمه جدید و با معناي دیگري نیز نسازد)، را با کشیدن خط قرمز در زیر آنها، مشخص میکند. استفاده از این بخش از این نرم افزار نیز نکات جالب دارد که از حوصله این مقاله خارج است، شاید در مقاله اي دیگر مزاحم شما شدیم.

نیم‌فاصله؛ مرز میان تایپیست آماتور و حرفه‌ای

بنابراین، تمرین در تایپ فارسی به همراه تمرکز بر متن و بازبینی کلمات پس از چند لحظه، برای رفع مشکل غلط‌های املایی بسیار مفید است. اما این نکات باعث نمی‌شود که خواندن مجدد متن از اول تا آخر (در پایان تایپ) دست‌کم گرفته شود؛ چرا که بسیاری از غلط‌ها تازه در این روخوانی نهایی کشف می‌شوند!

رعایت قواعد و قوانین تایپ فارسی: لابد فکر می‌کنید تایپ فارسی قواعد خاصی ندارد و تنها با فشردن چند کلید می‌توان تایپ صحیح انجام داد! اما اگر تا پایان این بخش همراه ما باشید، متوجه خواهید شد چه قواعد شیرینی در تایپ فارسی وجود دارد که شاید کمتر کسی به آن‌ها توجه کند.

فاصله مجازی (نیم‌فاصله): از آنجا که این موضوع را افراد کمتری می‌دانند و یکی از کلیدی‌ترین قواعد است، آن را در صدر لیست آوردم. به این کلمه توجه کنید: «می شود» و آن را با این حالت مقایسه کنید: «می‌شود». همان‌طور که مشاهده می‌کنید، در حالت دوم فاصله بین «ی» و «ش» بسیار کمتر و منطقی‌تر است. این دقیقاً همان «فاصله مجازی» یا «نیم‌فاصله» است.

در گذشته و در زمان ماشین‌های تحریر، به دلیل نبود این امکان، کلمات به صورت «میشود» (چسبیده) یا «می شود» (با فاصله کامل) نوشته می‌شدند. اما به لطف سیستم‌های کامپیوتری، نیم‌فاصله وارد دنیای تایپ شد.

چطور فاصله مجازی ایجاد کنیم؟ بسیار ساده است؛ در اکثر سیستم‌ها برای ایجاد فاصله مجازی، کافی است کلید Shift را نگه داشته و سپس کلید Space را بزنید (ترکیب Shift + Space).

نکته فنی: اگر در ویندوزهای قدیمی (مثل XP) این ترکیب کلید عمل نمی‌کرد، کاربران ناچار به جایگزینی فایل kbdfa.dll در مسیر سیستم‌عامل بودند. اما امروزه در ویندوزهای جدید (۱۰ و ۱۱) با اضافه کردن کیبورد استاندارد فارسی (Persian Standard Keyboard) از بخش تنظیمات، این مشکل کاملاً حل شده است و نیم‌فاصله معمولاً با کلیدهای Shift + Space یا Shift + B در دسترس است.

شاید این نکته در نگاه اول چندان مهم به نظر نرسد، اما تصور کنید در یک مقاله صد صفحه‌ای، صدها کلمه با فاصله‌های نادرست از هم جدا شده باشند؛ این اتفاق قطعاً حس ناخوشایندی در خواننده ایجاد کرده و از تأثیرگذاری مطلب می‌کاهد.

اگر در جایی که فاصله مجازي لازم است، از فاصله استفاده کنید، کلمه مورد نظر براي واژهپرداز، دو کلمه به حساب میآید. در نتیجه از نظر آن واژهپرداز، فرقی نمیکند که "می" در "میشود"، حتما در کنار "شود" باشد و یا نباشد! اما اگر از فاصله
مجازي استفاده شده باشد، این کلمات، دقیقا یککلمه محسوب میشوند و در نتیجه، باید حتما در کنار هم باشند، حتی اگر واژه پرداز مجبور باشد قسمتی از متن را در خط دیگري قرار دهد، هرگز بین این دو، فاصله نمیاندازد بلکه هر دو را به خط پایین منتقل میکند.
البته فکر نکنید فاصله مجازي فقط براي این است که اگر کلمهاي دو جزئی (به معنایی که در بالا توضیح داده شد)، به انتهاي یکخط رسید، بین دو جزء آن، فاصله نیندازد! بلکه استفاده از فاصله مجازي، زیبایی خاصی به متن میدهد که هرگز در فاصله معمولی، قابل مشاهده نیست.

برخی دیگر از نمونه هاي فاصله مجازي:

باید متوجه شده باشید که کاربرد فاصله مجازي در چه کلماتی ست. نام بردن موقعیتهایی که فاصله مجازي لازم است، کار سختی ست. اما با کمی تمرین، متوجه خواهید شد که چه کلماتی نیاز به فاصله مجازي دارند.
نکته دیگر اینکه، اگر یادتان باشد، در کلاسهاي ابتدایی به طور مثال میشد نوشت: "درختها"، و من یادم هست که معلم میگفت این، غلط محسوب نمیشود و نمره املاي شما را کم نمیکند. اما چند سالی که گذشت، رعایت این قاعده واجب شد و هم اکنون اگر در املاي کلاسهاي ابتدایی بنویسند "درختها" غلط محسوب میشود. و یا کلماتی نظیر آن مثل: میشود، آنها، نکوهشگر، شاخهها و ... باید با فاصله نوشته شوند و در تایپ، با فاصله مجازي!

علائم نگارشی؛ چسبیده یا گریزان؟ (اصول فاصله‌گذاری حرفه‌ای)

استفاده از علائم نگارشی در متن بسیار لازم است؛ اما اگر یک تایپیست در کاربرد و قواعد این علائم دقت نکند، هم به ظاهر و هم به مفهوم مطلب آسیب می‌زند.

برای شروع، رایج‌ترین علائم و کلیدهای میان‌بر آن‌ها را در جدول زیر مرور می‌کنیم (توجه داشته باشید که این کلیدها در صفحه‌کلید استاندارد فارسی ممکن است کمی متفاوت باشند):

جدول راهنمای علائم نگارشی

قاعده طلایی فاصله‌گذاری:

ما در اینجا قصد نداریم بگوییم کجا باید از ویرگول یا گیومه استفاده کرد (این وظیفه نویسنده است)، بلکه می‌خواهیم بر نحوه قرارگیری آن‌ها تمرکز کنیم. قاعده کلی در تایپ فارسی چنین است:

«بین علامت و کلمه قبلی هیچ فاصله‌ای نباید باشد، اما بین علامت و کلمه بعدی حتماً یک فاصله نیاز است.»

به این مقایسه دقت کنید:

• نادرست: پیغمبر فرمود : من ، انسانی مثل شما هستم .

• درست: پیغمبر فرمود: من، انسانی مثل شما هستم.

استثنائات (علائم دوطرفه):

برخی علائم مثل پرانتز، گیومه و نقل‌قول از این قاعده پیروی نمی‌کنند. در این علائم، بخش «بازکننده» به کلمه قبلی فاصله دارد اما به کلمه بعدی می‌چسبد؛ و بخش «بنده‌کننده» به کلمه قبلی می‌چسبد و از کلمه بعدی فاصله می‌گیرد.

مثال صحیح: شما هم‌اکنون قواعد تایپ فارسی (شیرین‌ترین زبان دنیا) را می‌خوانید.

دقت در مثال‌های زیر:

• «بهترین روش، تجربه است. قدر تجربه را بدانید!»

• کجا رفتی؟ چرا دیر کردی؟

• نگو! واقعاً؟

• مرگ؛ زندگی دوباره.

• مسائل فرهنگی-هنری، از مباحث اصلی این جلسه است.

اعداد و ریاضیات:

علامت درصد (%) هیچ فاصله‌ای با عدد همراهش ندارد، اما در علائم جمع و تفریق، بهتر است قبل و بعد از علامت فاصله باشد:

$20\% + 40\% = 60\%$

راهنمای استفاده از اِعراب و همزه در تایپ استاندارد

با اینکه به نظر می‌رسد استفاده از حرکات بیشتر در کلاس اول ابتدایی یا متون عربی کاربرد دارد، اما در تایپ حرفه‌ای فارسی، اِعراب‌گذاری به روان‌خوانی متن کمک بسیاری می‌کند؛ به‌ویژه زمانی که در حال تایپ یک قطعه شعر یا متنی هستید که احتمال اشتباه خواندن کلمات در آن وجود دارد.

در صفحه‌کلیدهای معمول، کلیدهای ترکیبی برای افزودن حرکت به حروف به شرح زیر است:

جدول راهنمای حرکت‌گذاری (اِعراب)

درج همزه در متن:

استفاده صحیح از شکل‌های مختلف «همزه» نیز از اصول مهم تایپ است. برای قرار دادن همزه، از کلیدهای ترکیبی زیر استفاده کنید:

جدول راهنمای تایپ همزه

فاصله اضافی ممنوع؛ هنر پیوستگی در کلمات مرکب

بسیاری از کاربران، بی‌جهت از کلید فاصله (Space) در بین کلمات استفاده می‌کنند. به این نمونه دقت کنید: «کار گاه». این افراد معمولاً با کلمات مرکبی که از دو جزءِ معنادار تشکیل شده است، مشکل دارند. باید دقت کنید که کلماتی از این قبیل، هرگز به «فاصله کامل» نیازی ندارند؛ چرا که آن‌ها در مجموع یک کلمه محسوب می‌شوند و یک کلمه بین حروفش فاصله نمی‌خواهد. پس در مثال بالا، «کارگاه» شکل درست کلمه است. یکی از بدترین موارد، اشتباه در تایپ کلمه «تنها» است که اگر به اشتباه با فاصله تایپ شود، معنا و ساختار آن از هم می‌پاشد.

یکی دیگر از مواردی که این اشتباه در آن رخ می‌دهد، زمان اضافه‌شدن پسوند به کلماتی است که آخرین حرف آن‌ها به پسوند نمی‌چسبد (مانند کلماتی که به «ر، ز، ژ، د، ذ، و» ختم می‌شوند). در این مواقع نیز به هیچ وجه نیازی به زدن کلید فاصله نیست.

به این کلمه که به غلط نوشته شده توجه کنید: «شیر ها»؛ این واژه باید بدون هرگونه فاصله‌ای و به صورت «شیرها» نوشته شود. جالب اینجاست که اگر در این موقعیت از «فاصله مجازی» (نیم‌فاصله) هم استفاده کنید، در ظاهرِ کلمه هیچ تغییری رخ نمی‌دهد؛ به عبارت دیگر، اینجا است که مفهوم «مجازی» بودن این فاصله به‌درستی درک می‌شود، چون تأثیر بصری ندارد و فقط ساختار کلمه را حفظ می‌کند.

جدول مقایسه‌ای فاصله‌گذاری صحیح

مرز باریک میان نیم‌فاصله و چسبیدگی؛ اعتدال در تایپ

وقتی به بعضی افراد استفاده از «فاصله مجازی» را متذکر می‌شوم، گاهی با خود می‌گویم ای کاش نمی‌گفتم! چرا که از فردای آن روز، مشاهده می‌شود که آن شخص در اکثر کلماتی که باید بین آن‌ها از «فاصله کامل» استفاده شود، به اشتباه از نیم‌فاصله استفاده می‌کند.

به طور مثال به این عبارات دقت کنید: «چراغمطالعه» یا «فاصلهمجازي» و... همان‌طور که می‌بینید، در بین کلماتی که باید کاملاً از هم جدا باشند، از نیم‌فاصله استفاده شده است. همان‌قدر که استفاده به‌جا از فاصله مجازی متن را بسیار زیبا می‌کند، استفاده بی‌جا از آن نیز باعث درهم‌رفتگی متن و رنجش خواننده می‌شود.

قاعده ساده برای تشخیص:

اگر دو کلمه از نظر دستوری مستقل هستند (مانند مضاف و مضاف‌الیه یا صفت و موصوف)، باید بین آن‌ها فاصله کامل باشد. نیم‌فاصله فقط برای اجزای یک کلمه واحد (مثل «می‌روم»، «خانه‌ها»، «دانش‌پژوه») به کار می‌رود.

جدول تشخیص فاصله کامل از نیم‌فاصله

تقدم و تأخر علائم؛ نقطه کجای گیومه می‌نشیند؟

معمولاً در پایان جملات خاص، در رعایت قواعد تایپ با چالش مواجه می‌شویم. به این جمله توجه کنید:

شخصی داد زد: «ای مردم! برخیزید و یک قدم به جلو بیایید.»

طبق آنچه می‌دانید، باید در پایان هر جمله از نقطه استفاده شود. اما اگر در جملات نقل‌قول، نقطه را دقیقاً قبل از بستنِ گیومه قرار دهیم (مانند مثال بالا)، از نظر بصری و مهندسی متن، پایان‌بندی جمله‌ی اصلی مشخص‌تر می‌شود. با این حال، بسیاری معتقدند اگر نقطه بعد از گیومه قرار بگیرد، نظم بصری بهتری ایجاد می‌شود.

بیایید این دو حالت را مقایسه کنیم: ۱. در پایان جمله داخل گیومه نقطه بگذاریم و بعد گیومه را ببندیم: «...بیایید.» ۲. ابتدا گیومه پایانی را تایپ کنیم و بعد نقطه بگذاریم: «...بیایید».

در تایپ استاندارد فارسی، پیشنهاد می‌شود نقطه را خارج از گیومه یا پرانتز قرار دهید تا پایانِ کلِ عبارت (شامل نقل‌قول) را اعلام کند؛ مگر اینکه نقل‌قول شما یک جمله‌ی کامل و مستقل باشد که علامتی مثل علامت تعجب یا سؤال داشته باشد. در آن صورت، علامت داخل گیومه می‌ماند و نقطه نهایی پس از بستنِ گیومه قرار می‌گیرد.

یک مثال برای دقت بیشتر:

• حالت درست: او گفت: «من فردا به سفر می‌روم».

• حالت ترکیبی: او با تعجب پرسید: «چرا نرفتی؟».

با رعایت این فاصله و ترتیب، متن شما از نگاه یک استاد ویرایش، دارای «جایگاه مناسب» و حرفه‌ای خواهد بود.

کشیدگی در تایپ فارسی؛ کاربردها و کلیدها

اگر تا به حال یک قطعه شعر فارسی تایپ کرده باشید، حتماً نیاز داشته‌اید که دو مصراع را از نظر طول با هم مساوی کنید؛ اما گاهی به دلیل کم بودن تعداد کلماتِ یک مصراع، این توازن برقرار نمی‌شود. در تایپ فارسی برای این مشکل نیز راه حلی تدبیر شده است.

برای کشیدن یک حرف، می‌توانید از کلیدهای ترکیبی Shift + J استفاده کنید. به این عبارت توجه کنید: «تـوانـا بود هر که دانـا بود»

البته کاربرد این نکته تنها در تایپ شعرها نیست و در جاهای فراوانی کاربرد دارد؛ از جمله برای نمایشِ جداگانه‌ی حروف کوچکِ الفبا (زمانی که می‌خواهید حرف به شکل غیراخر ظاهر شود) به آن نیاز خواهید داشت: «تـ»، «بـ»، «هـ»

کلام آخر؛ استراتژی یکدستی در تایپ حرفه‌ای

دقت داشته باشید که تمامی این نکات زمانی زیبایی خود را نشان می‌دهند که در متن‌های بلند و رسمی به کار روند. در طراحی‌های گرافیکی که مانور اصلی بر روی «فرمِ» نوشته است، نباید انتظار داشت این قواعد به‌طور کامل اجرا شوند؛ چرا که گاهی رعایت سخت‌گیرانه‌ی این قوانین به زیبایی بصری لطمه می‌زند. به طور مثال به این عبارت توجه کنید: «.:: تایپ فارسی ::.»؛ همان‌طور که می‌بینید، چینش نقاط و دونقطه‌ها در اینجا صرفاً جنبه‌ی تزیینی دارد و نمی‌توان به تایپیست خرده گرفت که چرا فواصل را رعایت نکرده است.

در جست‌وجوی مرجع استاندارد: حقیقت این است که هنوز مرجع کاملاً جامع و واحدی که به تمام جزئیات روزمره‌ی تایپیست‌ها پاسخ دهد، در دسترس همگان نیست. هر روز کلمات جدیدی مثل «سی‌دی، دی‌وی‌دی و...» وارد زبان ما می‌شوند و لازم است تایپیست بداند چگونه آن‌ها را بنویسد. تا زمانی که استانداردی قطعی ابلاغ شود، بر اساس قاعده‌ای عمل کنید که متن را «زیباتر» و «خواناتر» می‌کند. برای مثال، در مواجهه با کلمات مختصر انگلیسی (مانند AMD)، استفاده از نیم‌فاصله در برگردان فارسیِ آن‌ها، جلوه‌ی بسیار بهتری به متن می‌دهد.

چالش همزه یا «ی» میانجی: با اینکه طبق دستور خط فارسی پیشنهاد شده است به جای همزه بر روی حرف «ه»، از «ی» استفاده شود (مثلاً «خانه‌ی ما» به جای «خانۀ ما»)، اما این قاعده هنوز میان تمام تایپیست‌ها رواج نیافته است. برخی معتقدند همان‌طور که در عبارت «کتابِ ما» کسره را تایپ نمی‌کنیم، در اینجا هم نیازی به تایپ «ی» نیست و خواننده خودش متوجه می‌شود. به هر حال، اگر قصد دارید از قاعده‌ی «ی» میانجی پیروی کنید، فراموش نکنید که حتماً از «نیم‌فاصله» استفاده کنید (خانه‌ی ما).

یا زنگیِ زنگ، یا رومیِ روم! شاید برخی قواعد از نظر شما جالب نباشد و بخواهید در تایپتان با آن‌ها مخالفت کنید؛ اما این نکته‌ی حیاتی را هرگز فراموش نکنید: «در تمام متن، از یک قاعده‌ی واحد پیروی کنید.» یکدستی (Consistency) مهم‌ترین اصل تایپ حرفه‌ای است. اگر قرار است بعد از پرانتزِ اول فاصله بزنید، این کار را در تمام ۱۰۰ صفحه‌ی مقاله تکرار کنید. مبادا در یک جمله فاصله‌گذاری کنید و در جمله‌ی دیگر خیر؛ این تضاد، اعتبار متن شما را نزد خواننده‌ی حرفه‌ای از بین می‌برد.

امیدوارم با تایپ صحیح جملات فارسی، همگی در این راه قدم برداریم که: «فارسی را پاس بداریم.»

مطالعه صفحات زیر پیش نهاد می شود

نویسنده: عابدی تایپ متن تاریخ انتشار: 1404/12/1 ساعت 09:00:00 تعداد بازدید: 88 امتیاز 0 از 0 نظر

کلمات کلیدی: تایپ متن تایپ کتاب تایپ پایان نامه تایپ نشریه

دیدگاه کاربران

ارسال دیدگاه